www.pravoslavlje.rs


Albanski zločini nad Srbima na Kosovu i Metohiji u Drugom svetskom ratu

Nacistički gen ocid nad Srbima



Nakon Aprilskog rata 1941, sporazumom fašističke Italije i nacističke Nemačke od 23. aprila 1941, Kosovo i Metohija su podeljeni između italijanskog, nemačkog i bugarskog okupatora,. Najveći deo Kosova i Metohije ostao je pod italijanskom okupacijom i anektiran je „Velikoj Albaniji“ kraljevskim ukazom i ukazom kraljevskog namesnika od 12. avgusta 1941 (teritorija površine 8.900 km2, sa 560.000 stanovnika, uključujući plavsku, rožajsku i tutinsku prefekturu).

Prizrenska kotlina, Metohija, centralni deo Kosova, deo Nerodimlja i Gornjeg Pomoravlja, Drenica, a od aprila 1942. i Ibarski Kolašin, pripali su Italiji i anektirani „Velikoj Albaniji“. Nemačkoj su pripali severni deo Kosova (Kosovska Mitrovica i Vučitrn) i Malo Kosovo (Podujevo). Ove oblasti su uključene u srpsko upravno područje kao Kosovska oblast u rangu okruga, u kojem su faktičku civilnu vlast imali Albanci. Bugarskoj su pripali Kačanik, Sirinićka župa, deo Nerodimlja i Gornjeg Pomoravlja. Na teritoriji Kosova i Metohije tokom Drugog svetskog rata delovao je veliki broj oružanih formacija okupatora i albanskih kvislinga koji su odgovorni za većinu izvršenih zločina nad civilnim stanovništvom. Italijani su su od albanskog stanovništva formirali pomoćnu plaćenu policiju, poluvojničke dobrovoljačke formacije i bataljon fašističke milicije. Najznačajnije kvislinške albanske oružane formacije bili su vulnetari (dobrovoljci), žandarmerija, milicija, Kosovski puk (Regiment Kosova), bataljon 2. Prizrenske lige, 21. SS divizija „Skenderbeg“ i balisti - pripadnici Bali Kombtara.

Značajnu ulogu u stvaranju i rukovođenju oružanim formacijama Albanaca imala je Druga prizrenska liga, formirana 16-19. septembra 1943. u Prizrenu, koja je proklamovala ujedinjenje Kosova i Metohije, Debra, Struge, Ulcinja i Tuzi s Albanijom. Najznačajniji rukovodioci Lige bili su Redžep Mitrovica, Džafer Deva, Bedri beg Pejani, Aćif Bljuta i Arslan Boljetinac. Prvi na udaru albanskog terora bili su solunski dobrovoljci, kolonisti i naseljenici. Njima je pljačkana i paljena imovina, tučeni su, ucenjivani, ubijani. U aprilu i maju 1941. popaljena su sva naseljenička sela u Metohiji, sem Vitomirice i Dobruše, ali su i ona spaljena u jesen 1941. Samo u pećkom, đakovičkom, istočkom i dreničkom srezu ubijeno je 162 lica, među kojima 14 sveštenika i 1 monahinja. Đakovički srez je prvi na Kosovu i Metohiji očišćen od naseljenika. Tokom 1941. u gradu Peći i njegovoj okolini dogodila su se brojna ubistva. U Goraždevcu kod Peći, u albanskom teroru ubijeno je 47 Srba. U istočkom srezu te godine je ubijeno 67 Srba, a sledeće 73. Najviše ljudi stradalo je 1943. godine, kada je ubijeno 135 lica. U selu Nova Šumadija kod Prizrena vulnetari su ubili sedam Srba. Izgon naseljenika iz Drenice, započet u vreme Aprilskog rata, okončan je u novembru 1941. godine, osim Srbice, koja je raseljena sredinom 1943. U prva dva meseca okupacije, u Drenici je ubijeno 90 naseljenika. Tokom leta 1941. počelo je opšte proterivanje naseljenika iz više dreničkih sela. Formirale su se i dve kolone izbeglica, koje su pratili italijanski karabinjeri. Jedna kolona je išla prema Glogovcu, preko Kosova Polja u Prištinu, a druga preko Srbice za Kosovsku Mitrovicu. Proterivanjima su prethodila ili sledila mnoga ubistva u Srbici, Voćnjaku, Kraljici, Ćirezu, Novom Poljancu i drugim selima. Ibarski Kolašin, kompaktna srpska teritorija u dolini Ibra, od Ribarića do Kosovske Mitrovice, bio je stalno na udaru albanskog terora. Ovu teritoriju napadali su vulnetari iz Drenice i Metohijskog Podgora. Jedan od masovnih napada dogodio se 30. septembra 1941. Najžešći udari na sela Ibarskog Kolašina trajali su do 10. oktobra 1941. Tada je spaljeno više od 20 srpskih sela. Progoni srpskog življa na Kosovu bili su slični kao i u dreničkim i metohijskim selima. Progoni, pljačke i ubistva Srba na Kosovu događali su se u selima Tankosić, Čerkez Sadovini, Mužičanu, Lugadžiji, Srpskom Babušu, Sazliji kod Uroševca, Krivovu, Donjem i Gornjem Gadimlju, Marevcu, Encu, Bandliću, Velikoj Dobranji, Čelopeku, Badovcu, Ariljači, Slatini, Muhadžir Babušu, Bujancu, Novom Mirašu, Lugu, Maguri, Srpskom Vrševcu, Kruševcu, Mazgitu, Poturovcu, Pomazatinu, Novom Selu, Dobrevu, Smoluši, Krajištu, Starom Grackom, Vrelu. Naseljeničko selo Grbole je 1941-1943. u više navrata bilo napadano od strane vulnetara. Meštani su hapšeni, tučeni, odvođeni u zatvore, logore i internaciju, ubijani. Krajem 1943. i početkom 1944, preostalo stanovništvo se iselilo u Srbiju.

Srpsko stanovništvo se pred albanskim terorom sklanjalo u Srbiju, Crnu Goru, gradove i manastire na Kosovu i Metohiji, ili odlazilo u zbegove u susedna srpska sela. Okupatori su preduzimali kaznene ekspedicije i slali Srbe u internaciju u logore u Italiji i Albaniji. Krajem juna 1942. Kosovo i Metohiju je posetio predsednik albanske vlade Mustafa Kruja. Tim povodom izdate su naredbe prefektima i potprefektima da sve Srbe starosedeoce proglase naseljenicima, te da ih, po tom osnovu, uz pomoć italijanskih i nemačkih službi, proteraju u Srbiju ili otpreme u koncentracione logore. To je bio nagoveštaj potpunog egzodusa preostalog srpskog stanovništva sa Kosova i Metohije. Krajem juna 1942. u okolini Prištine ubijeno je više Srba. Ova ubistva potvrđuje i poslanik NDH u Sofiji Vladimir Židovec u pismu od 5. septembra 1942. ministru inostranih poslova NDH Mladenu Lorkoviću. U delu tog pisma kaže se da su Albanci u Prištini i njenoj okolini ubili 100 Srba, „…Albanci na taj način ciljaju za tim da otjeraju Srbe iz kosovskog kraja.“ Tokom druge polovine 1942. albanske kvislinške formacije pojačale su teror u gotovo svim srpskim selima širom Kosova i Metohije.


Jedan od najmasovnijih albanskih zločina nad srpskim stanovništvom dogodio se u Peći i okolini, u poslednjim mesecima 1943, nakon kapitulacije Italije, kada je streljano ili na drugi način ubijeno više stotina Srba. U pećkom srezu ubijeno je oko 130 Srba, a u samom gradu Peći oko stotinu. Kosovski puk su formirali oktobra 1943. Džafer Deva, Ago Agaj, Kemalj Bej i Maljuš Kosova. Od oficira puka po svireposti su se isticali Bislim Bajgora i Husein Grdovci. Pokolj Srba u Uroševcu i okolini dogodio se 11. i 12. septembra 1943, kada je ubijeno 60 Srba, od kojih je 48 likvidirano u gradu, a 12 izvedeno iz grada i, posle svirepog mučenja, ubijeno na mestu „Kamena glava“. Izvršenjem ovog zločina komandovao je Jašarević Amdija. U toku noći između 12. i 13. septembra ubistva Srba dogodila su se i u selima Nekodimu, Boroš selu, Duganjevu i Plešini. Masovno ubijanje Srba od strane albanskih kvislinga dogodilo se u starosedelačkom srpskom selu Brestoviku kod Peći. Do italijanske kapitulacije živote je izgubilo 12 meštana, da bi samo 13. oktobra 1943. bilo ubijeno 19 Srba. Oktobra 1943. Albanci su u selu Rakoš streljali 63 Srbina iz nekoliko sela. Od sredine 1943. pojačan je teror u Ibarskom Kolašinu. Novi napad na Ibarski Kolašin počeo je 3. februara 1944. iz više pravaca (Ribarići, Drenica, Istok, Suva Reka). Napadi Albanaca, koje je predvodio Šaban Poluža, prekinuti su 25. februara, posle akcije pripadnika JVuO. U ovom periodu uništeno je 15 srpskih sela, izgorelo 900 kuća, otete su 4 devojke, a ubijeno 69 staraca, žena i dece. Šest lica poginulo je pružajući otpor albanskim napadačima. Na Kosovu i Metohiji svakodnevno su ubijani pojedinci ili manje grupe Srba, uglavnom od strane albanskih kvislinga, u drugoj polovini 1944. ređe. U Istočkom srezu 1943. i 1944. ubijeno je 95 Srba, pretežno starosedelaca (ne računajući streljane u Rakošu). U Ibarskom Kolašinu je od 9. septembra do kraja 1943. ubijen 21 stariji Srbin, dok su u 1944. živote izgubila 82 lica srpske nacionalnosti. Srbi su ubijani i u selima Goraždevac, Letina, Siga, Belo Polje, Vitomirica, Drsnik, Klina. Stanovništvo Kosova i Metohije stradalo je i u logorima i zatvorima koje su formirali italijanski, nemački i bugarski okupatori i Albanci. Najpoznatiji zatvori bili su u Gnjilanu, Peći, Prištini, Uroševcu, Đakovici. U Kosovskoj Mitrovici bilo je četiri zatvora. Koncentracioni logor u Prištini formiran je maja 1944. godine od strane Nemaca, a po inicijativi Džafera Deve. Tri dana pre nemačkog napuštanja Prištine, logor je predat albanskoj policiji. Brojno stanje zatvorenika u ovom logoru iznosilo je najviše do hiljadu ljudi, a iz logora je u 4 navrata, internirano oko 1500 ljudi. Veliki broj srpskog stanovništva je proteran sa Kosova i Metohije ili je bio prinuđen da pobegne sa ove teritorije, da bi izbegao smrt. Smatra se da je oko 40.000 Srba napustilo italijansku, 30.000 nemačku, a 25.000 bugarsku okupacionu zonu. Oko 100.000 Srba je pod prisilom otišlo sa Kosova i Metohije. Srbi su odlazili sa ovog područja sve do avgusta 1944. Poslednja grupa izbeglica iz Uroševca stigla je u karantinsku stanicu Ravni Gaj kod Knića 21. avgusta 1944.

Položaj srpskog življa bio je najteži u italijanskoj okupacionoj zoni, iako je bilo pojedinačnih slučajeva zaštite Srba od strane italijanskog okupatora. Stanje je bilo teško u nemačkoj okupacionoj zoni. Najpovoljnije stanje bilo je na teritoriji koju je kontrolisala bugarska vojska, zbog velikog animoziteta i sukoba između bugarskog okupatora i albanskog stanovništva. Srbi su stradali i u izbegličkim kolonama i zbegovima: u Rugovskoj klisuri na putu za Crnu Goru, u izbegličkom logoru - zbegu u Baru od dizenterije je umrlo 300 dece mlađe od 5 godina; u zbegu u Pećkoj Patrijaršiji umrle su 102 izbeglice, u Đurakovačkom zbegu petnaest. Srbi sa Kosova i Metohije stradali su i u nemačkom streljanju (odmazdi) građana Kraljeva oktobra 1941. U Kraljevu je streljano najmanje 26 lica (Čikatovački transport). U karantinskoj stanici Ravni Gaj kod Knića od tifusa je umrlo 36 lica, u Raškoj takođe od tifusa više od 30 izbeglica.

Jedini zvanični državni popis koji je 1964. izvršila SFRJ, utvrdio je da je na Kosovu i Metohiji stradalo 7927 ljudi, među kojima 4029 Srba i 1460 Crnogoraca. Najrealnije procene ukazuju da je u toku Drugog svetskog rata na Kosovu i Metohiji život izgubilo oko 10.000 Srba, koji su većinom stradali u direktnom teroru od strane Albanaca.

Nenad Antonijević


© Православље, Сва права задржана. Адреса овог текста на интернету је http://www.pravoslavlje.org.rs/broj/912/tekst/nacisticki-gen-ocid-nad-srbima/